Fatima Mernissi

21-12-2015 22:50:32 | Door Trof, Kasper

Column 13 – 2015 Tsjalling Buwalda

Dertig november jongstleden overleed Fatima Mernissi, een Marokkaanse sociologe die grote betekenis heeft gehad en heeft voor de Marokkaanse vrouw en zeker ook voor de Nederlandse meisjes en vrouwen met Marokkaanse wortels.

Parijs, daar gebeurde het. De terreuraanslagen.

Parijs, daar gebeurde het. De “historische” klimaattop.

Parijs, een culturele metropool, met onder meer uitgeverijen met veel internationale contacten.

Eén van die uitgeverijen, Albin Michel, kwam begin deze maand met een berichtje dat wegviel tegen het grote wereldnieuws van de laatste tijd. Het berichtje, dat Fatima Mernissi te Rabat was overleden. Fatima Mernissi?

Vanaf het moment dat ik voor het eerst regelmatig in Marokko kwam (1975) viel me op dat de werelden van mannen en vrouwen volstrekt gescheiden waren. Een deskundige wees me op het boekje van Fatima Mernissi: “Sexe idéologie Islam”, dat in 1983 verscheen. Later werd het in het Nederlands vertaald onder de meer versluierende titel: “Achter de sluier”. In dat boekje zegt ze al duidelijk wat haar boodschap is, die ze in latere publicaties verdiepte. Hier iets over die boodschap.

Volgens mevrouw Mernissi gaat de Islam uit van de volgende visie. In een samenleving botsen allerlei groepen en belangen. Een samenleving kan alleen functioneren, als al die tegenstellingen elkaar min of meer in evenwicht houden. Maar dat evenwicht wordt voortdurend bedreigd door de vrouw. Met haar schoonheid en lonkende blikken is zij een vuur dat de man voortdurend belaagt en tracht te verleiden. Als de man daaraan toegeeft is Leiden in last en wordt het evenwicht in de samenleving ernstig verstoord.

Wat kun je doen, om die constante bedreiging van de samenleving te neutraliseren? Het antwoord van de Islam is: door de vrouw af te schermen, in huis op te sluiten en haar schoonheid te bedekken met een sluier en met lange alle vrouwelijkheid verhullende gewaden.

Fatima Mernissi komt in haar studie tot de conclusie, dat vanaf het optreden van de profeet Mohammed († 632) de vrijheden van de vrouw beknot werden. Maar ook dat dit vooral de schuld is van de mannelijke volgelingen van Mohammed, toen en nog altijd. Bijvoorbeeld na de onafhankelijkheid van Marokko in 1955/56. De Fransen waren de baas in Marokko van 1916 – 1955. In die Franse periode begonnen steeds meer vrouwen in kantoren en bedrijven te werken. Maar bij de onafhankelijkheid stelde een commissie van tien belangrijke personen (ja, alleen mannen!) de verordening op over het persoonsrecht (“Code du Statut Personnel”). Die luidt:

Ieder mens heeft de verantwoordelijkheid om in zijn onderhoud te voorzien met zijn eigen middelen, behalve de echtgenote, wier man in haar onderhoud voorziet.”

De vrouw wordt na de onafhankelijkheid dus weer terug geduwd in haar afhankelijke positie door een clubje mannen. En natuurlijk in naam van de Islam. Woedend is mevrouw Mernissi hierover. Ze foetert: Niet de vrijheid van de kennelijk sterke vrouw zou beperkt moeten worden, maar de kennelijk zwakke man zou beschermd en ondersteund moeten worden door die wijze Islam-geleerden.

Mannen die via ingewikkelde theologische redeneringen de vrijheid en ontplooiingskansen van de vrouw inperken. Met daartegenover de vrouw die zich tegen die godsdienstige interpretaties verzet. Waar hebben we dat meer gehoord? Ik moet denken aan de Feministische theologie, die hier in Nederland omstreeks 1975 opgeld deed. We hebben het dan wel over een andere godsdienst, het Christendom. Maar kennelijk is de tijd hierbij belangrijker dan de godsdienst waarbinnen dit verzet van de vrouw speelt. Tine Halkes, hoogleraar in Nijmegen, was indertijd in Nederland een toonaangevend feministisch-theologe . Ik ben haar nog altijd dankbaar dat zij best een winteravondlezing in Zuidhorn wilde verzorgen. Als ze maar niet voor Zuidhorn alléén naar het verre, barre Noorden hoefde te komen. OK. Prima. We regelden een tournee. Dat bleek geen enkel probleem. Belangstelling te over. De tijd was er kennelijk rijp voor.

Of Mernissi en Halkes contact hadden, weet ik niet. Mernissi was sociologe, Halkes theologe. Wèl was er veel contact met de (algemene) Feministische beweging in Nederland. Vrouwelijke sociologen van de universiteit van Rabat waren hier veel te gast. Hun invloed blijkt alleen al uit het feit dat verschillende van de publicaties van deze Marokkaanse sociologen ook in het Nederlands verschenen. Veel jonge Nederlandse vrouwen en meisjes met Marokkaanse roots, reageerden geschokt op het overlijdensbericht. Dat betekent dat Mernissi’s invloed niet beperkt bleef tot de wetenschappelijke wereld, maar dat ze onder alle lagen van de bevolking in de “Marokkaanse” gemeenschap in Nederland werd gelezen.

Is de positie van de vrouw in de Islam, met name in Marokko echt veel slechter dan in Nederland? Nou ja……zeg ik als man, die uiteraard totaal geen recht van spreken heeft.…. We moeten in Nederland niet oordelen op grond van wat we zien in de Marokkaanse gemeenschap hier. De Marokkanen die in de zestiger jaren naar Nederland kwamen, komen vooral uit Noordoost Marokko, uit de Rif en de man/vrouw verhouding is daar conservatiever dan waar ook in Marokko. Verder zijn migranten overal ter wereld geneigd om sterk vast te houden aan de gedragsregels en moraal die ze vanuit hun land van herkomst hebben meegenomen. Zie de Nederlanders, zoveelste generatie, in Michigan (VS). Cultureel blijven ze als het ware stil staan bij het moment van hun vertrek. En ouders blijven die “identiteit” koesteren en blijven er streng op toezien, dat hun kinderen die waarden hoog houden. Terwijl de opvattingen in het land van herkomst intussen sterk is veranderd. Ooit ontmoette ik in Marokko een Marokkaan die vloeiend Nederlands sprak. Hij had jaren in Utrecht gewoond. Maar toen zijn kinderen naar de middelbare school gingen, was hij bang, dat zijn kinderen de gewoontes van het decadente Nederland zouden overnemen en daarom was hij teruggekeerd naar zijn geboorteland. Maar toen kreeg hij de schok van zijn leven: in Marokko waren de mensen intussen bijna even decadent geworden als de mensen in Nederland vond hij. Hij voelde zich ongelukkig.

En de positie van de Nederlandse vrouw? Is/was die nou zo geweldig? Kijk even een halve eeuw of korter terug. Toen was het hier toch: de vrouw aan het aanrecht en de was, de man in de fabriek en in de kroeg? Vrouwen die trouwden, moesten stoppen met hun werk. Grappig om dit te vergelijken met de geciteerde verordening over het Persoonsrecht. En vandaag (2015) lees ik dat verschillende werkgevers in Nederland het vrij normaal vinden om de tijdelijke baan van een zwangere vrouw niet te verlengen.

Terug naar Fatima Mernissi. Ze is geboren in 1940 en opgegroeid in Fèz. Fèz ligt in Noordwest Marokko, in het gebied van de “Andalous”. Dat betekent dat daar mensen wonen die afstammen van Islamieten die in 1492 weg moesten uit Andalucia, Zuid-Spanje, toen het laatste Islamitische bolwerk, Granada, werd veroverd onder het (katholieke ) echtpaar Ferdinand van Aragón en Isabel van Castilië. Met die verovering kwam een eind aan een culturele bloeiperiode in Zuid-Spanje dank zij de cultuuruitwisseling tussen Joden, Christenen en Islamieten. De Islamieten die toen Zuid-Spanje moesten verlaten, de “Andalous”, golden in Marokko als mensen met kennis en ervaring, als mensen van allure. En dat geldt nog altijd ook een beetje van hun nakomelingen. Ook gelden de kooplieden uit Fèz als rijk. In de binnenstad vind je prachtige herenhuizen, met binnenplaatsen, galerijen en tuinen. Fatima Mernissi groeide op in zo’n prachtig huis. Ze schreef er een boek over, waarin ze geestig en onderhoudend schrijft over haar jeugd en familieleven. Die culturele achtergrond speelde bij de schijfster zeker een rol.

Het werkzame leven van Fatima Mernissi viel voor een groot deel samen met het harde bewind van koning Hassan II, van 1961 – 1999. De positie van de vrouw is in de Islam een controversieel onderwerp. Maar de tijd(geest) en de cultuur blijken grote invloed te hebben op de godsdienst en de godsdienstige moraal. Fatima Mernissi liet zien, dat dit zelfs geldt voor een land met een dictatoriaal regiem en met een stevige censuur.

Tsjalling Buwalda, 17-12-2015