Rusland aan Zee

09-08-2018 23:44:40 | Door Trof, Kasper

Column 4 – 2018, Tsjalling Buwalda

Vluchtelingen in Jordanië keren terug naar hun verwoeste huizen en steden in Syrië. Sadat begint met het publiceren van lijsten van de slachtoffers van zijn martelgevangenissen. De vreselijke burgeroorlog lijkt in het grootste deel van het land ten einde te (zijn ge) komen.

Die oorlog had niet zo lang geduurd, als niet Rusland Assad te hulp was gekomen. Waarom deed Rusland dat eigenlijk?

Dat is een moeilijke vraag. Het Midden Oosten is een wespennest en de rol van de vele partijen in de verschillende conflicten die daar spelen is vaak niet helder. De status quo handhaven als er geen goede alternatieve voorhanden zijn, dat lijkt dan het beste. Assad in het zadel houden dus. Zelfs Obama durfde uiteindelijk niet in te grijpen, ondanks zijn eerder aangegeven rode lijn, die Assad niet zou mogen passeren. Assad deed dat toch (gebruik van chemische wapens), maar Obama bleef zich toch beperken tot het bewapenen van het Vrije Syrische leger, de georganiseerde opstand. Zijn terughoudendheid is waarschijnlijk heel wijs geweest.

Toch is over Ruslands positie in dit conflict wel iets meer te zeggen. Men zegt wel: ‘Moskou is de gevangene binnen de eigen geografie’. Alle rijken, waarvan Kiev en later Moskou de hoofdstad waren, misten in feite een (ijs)vrije toegang tot de zee. Al deze rijken voerden daarom een politiek om die vrije toegang tot open zee te forceren. Maar in al die richtingen liggen landen, die die toegang hinderen: de landen om de Finse Golf en de Oostzee en rondom de Middellandse Zee. In de richting van de Indische Oceaan, maakte de Soviet-Unie vorderingen via de vijf Centraal-Aziatische republieken. Door een actieve bevolkingspolitiek (vestiging van Russen). Door het verlenen van studiebeurzen aan veelbelovende studenten uit Irak en Syrië bijvoorbeeld. Maar bij de bezetting van Afghanistan liep Rusland vast.

De Russische marine heeft op dit ogenblik vier afzonderlijke vloten, elk met hun eigen basis: Moermansk, Vladivostok, Kaliningrad en Sebastopol. Moermansk en Vladivostok liggen in uithoeken. Kaliningrad ligt ingesloten door andere staten en is bovendien ’s winters niet ijsvrij. De haven die dan nog het beste gelegen is, is Sebastopol, al wordt die ook weer afgesloten door twee Navo-staten: Turkije en Griekenland. Toen Janoekovitsj, de toenmalige president van de Oekraïne, eind 2013 door een volksopstand werd weggejaagd, ontstond er een politiek vacuüm in de Oekraïne. Poetin greep zijn kans en annexeerde begin 2014 de Krim. Die stap was voor Poetin niet zonder risico. Hij liet zien, hoe zwaar een vrije zeehaven weegt voor Rusland.

En Syrië? Syrië als bondgenoot geeft een directe toegang tot de Middellandse Zee. In Syrië huurt Rusland de marinehaven Tartus, die klein is, maar toch wel enkele faciliteiten biedt.

Kortom. Een ijsvrije haven die toegang geeft tot de wereldzeeën blijft een probleem. De Krim en Syrië zijn zwaar bevochten toegangen, maar die blijven beperkingen houden.

Maar de poort van de ‘geografische gevangenis’ kiert open. Niet door oorlogen, maar door de klimaatverandering. Het ijs van de Noordpool is aan het smelten en dat heeft allerlei gevolgen, vooral voor Canada en Rusland, die de langste kusten in dat gebied hebben, naast Denemarken (Groenland), VS (Alaska) en Noorwegen.

Natuurlijk is er een strijd gaande over de rechten op de (territoriale) wateren en de delfstoffen er onder. Laten we hier alleen even kijken naar de nieuwe mogelijkheden voor de scheepvaart.

Op school leerden we al over de Noordwestelijke doorvaart (de scheepvaartroute langs de noordkust van Canada) en de Noordoostelijke doorvaart (de scheepvaartroute langs de noordkust van Rusland). Beide routes bestonden nauwelijks. Ze konden alleen in een gunstige zomer worden gebruikt, als er weinig pakijs was en dan nog alleen met behulp van zware ijsbrekers.

Nog steeds is de Noordwestelijke doorvaart eigenlijk geen doorvaart. Maar de Noordoostelijke route wordt steeds meer open. Via deze route is de afstand Rotterdam naar Japan 40 % korter dan via het Suez kanaal en naar Shanghai scheelt het 30 %. Rusland is in dat noordelijke poolgebied enorm actief, veel actiever dan de andere grensstaten. Rusland heeft nu 46 ijsbrekers, waarvan er 7 op atoomenergie varen. Het zijn enorm sterke ijsbrekers, die ijs van 1 tot 2 meter dik aankunnen. Die ijsbrekers kunnen o.a. koopvaardijschepen begeleiden. In 2012 passeerden 46 koopvaardijschepen de Noordoostelijke doorvaart, in 2017 waren dat er 71.

Dus heeft de klimaatverandering hier toch een voordeel? En zal deze ontwikkeling in het Poolgebied Ruslands agressie in het Zuiden misschien wat temperen?

Laten we ons maar geen illusie maken. De gevolgen voor het milieu lijken zeer onheilspellend. Vooral, omdat Rusland hier weinig oog voor lijkt te hebben en het in dit uitgestrekte gebied ook weinig controle van andere staten hoeft te vrezen. (Er liggen zeker 14 militaire bases nu). Eerst is er het ontdooiend van de vroeger altijd bevroren bodem (permafrost). Dat is funest voor wegen, pijpleidingen en alles wat hier in de loop der jaren is gebouwd en aangelegd. Maar het betekent ook een enorme uitstoot van methaan (CH4), die vele malen erger voor de opwarming van het klimaat is, dan de CO2-uitstoot. Atoomijsbrekers hebben nucleair afval, evenals de atoomonderzeeërs. Daarmee gebeuren ongelukken. Reactoren zijn op een gegeven moment afgeschreven. Wat gebeurt er met dat nucleair afval? Rusland wekt niet de indruk, dat het daarmee zorgvuldig omgaat. Ook vindt er olie- en gaswinning plaats.

En wat Ruslands rol op het mondiale politieke toneel betreft, ook daarover zijn de berichten niet direct positief. In elk geval breidt Rusland zijn invloed in Afrika de laatste jaren uit. Met name in Afrikaanse landen, die rijk zijn aan bodemschatten, met een arme bevolking, met corrupte bestuurders en met gewapende militie, die zich mijngebieden hebben toegeëigend. Daar valt voor Russen, die het niet erg nauw nemen met mensenrechten, heel veel te halen.

(Zie ook column 2-2018. Verschillende gegevens ontleend aan het tijdschrift “Geografie”, januari 2018)

Zuidhorn, 8-8-18