Oud - en nieuw gezag in Zuid-Afrika

25-11-2018 22:12:19 | Door Trof, Kasper

Column 7 – 2018, Tsjalling Buwalda
Naar aanleiding van twee reportages van Bram Vermeulen, begin november

Halverwege de krant kreeg ik ineens een schokje. Nee, het ging niet over de weilanden en akkers in Nederland. Vergiftigd door zware insecticiden, die een vreemde dodelijke stilte hebben gelegd over onze landerijen. En vergiftigd door overbemesting, al vijftig jaar grootmoedig toegelaten door onze regeringen. Noch over één van de andere 98 misstanden en rampen in de wereld, die u en mij dagelijks murw beuken vanuit de media.

Nee, het was alleen maar een grote foto over twee bladzijden, van twee olifant koppen met een portret van een man er vóór. En het onderschrift van die foto: “Venda-koning Toni Mphephu Ramabulana, hoofdverdachte in een corruptiezaak”. Het was een reportage van Bram Vermeulen, die in een wat andere vorm een week later verscheen in het achtuurjournaal.

Waarom trof dat bericht me? In de zestiger jaren woonden mijn vrouw en ik twee jaren in een Bantoegebied in het uiterste Noorden van Zuid-Afrika, het gebied van de Venda’s, een vriendelijk en sympathiek volk. Ze woonden in hutten, zonder elektriciteit, waterleiding, riolering, telefoon etcetera. Wegen waren stenige stofpaden, alleen begaanbaar voor terreinwagens. Ik was daar voor antropologisch onderzoek en daarvoor moest ik veel praten met de mensen. Daarvoor had ik de toestemming nodig van het stamhoofd. Die kreeg ik tenslotte en zo was ik veel op pad, met een door hem aangewezen gids. De gids op blote voeten, ik op bergschoenen, vanwege de hete rotsen en stenen. Dat stamhoofd was Patric Mphephu, toen een jongeman van ongeveer dezelfde leeftijd als Toni Mphephu nu op de foto in de krant. Ik kijk nog eens goed. Ik bedenk, dat Toni blijkbaar een kleinzoon is van de chief in de zestiger jaren.

Toni wordt in de reportage beschuldigd van diefstal. Blijkbaar hebben een aantal officials het geld van een bank op eigen privérekeningen gestort. En hebben ze het stamhoofd in de fraude laten delen, waardoor deze medeplichtig werd. Hoe heeft het zover kunnen komen? Wat is de oorzaak van deze diefstal en corruptie?

Corruptie in Afrika. Dat klinkt ons niet helemaal vreemd in de oren. Maar in Zuid-Afrika, dat zo hoopvol opnieuw begon onder Nelson Mandela, na diens vrijlating in 1990 en zijn presidentschap van 1994-1999? In die jaren was er ook corruptie, maar die werd stevig aangepakt, evenals onder zijn opvolger Thabo Mbeki. Maar na Mbeki, werd Jacob Zuma in 2009 president. Zuma’s bewind was een ramp. Tijdens zijn presidentschap raakte het openbaar bestuur doordrenkt met corruptie. Begin dit jaar werd hij opgevolgd door Cyril Ramaphosa, maar die kan niet in korte tijd een eind maken aan het vergif van de corruptie  dat in alle lagen van het openbaar bestuur is doorgedrongen.

Is Jacob Zuma de enige factor? De woordvoerder van chief Toni Mpephu geeft aan Bram Vermeulen toe, dat de Venda koning heeft geprofiteerd van het geld van de leeggeplunderde bank. Maar hij zegt ook:  “Je moet goed begrijpen dat het in onze cultuur heel normaal is dat de koning giften ontvangt. In ruil daarvoor helpt hij armlastige onderdanen. Onze filosofie is altijd geweest: de koning zorgt voor zijn onderdanen”.

Wat de woordvoerder hier zegt, is waar. Maar in die giften zat wel systeem. Het stamhoofd had verschillende inkomsten, bijvoorbeeld uit de initiatiescholen, uit de rechtszaken en de opbrengst van bepaalde akkers. Ook was het zo, dat de gewone stamleden graag zagen dat hun kaptein rijk was  omdat zijn macht en aanzien onder andere volken daardoor werd verhoogd.

Ook is waar, dat in veel landen in Afrika, traditioneel gezien, men elkaar helpt. Dienst en wederdienst zijn vriendendiensten. Het is van belang, dat een ambtenaar een vriend is. En vriendschap dien je te onderhouden, met geschenken. Allemaal waar. Maar het onderscheid tussen de onderlinge persoonlijke hulp in de traditionele situatie en de formele, zakelijke onpersoonlijke dienst van een ambtenaar in de nieuwe moderne tijd, is al lang bekend. En corruptiepraktijken worden wel degelijk door iedereen onderkend.

Waar het hier om gaat is mijn inziens de overgangssituatie waarin oude kaders worden vervangen door nieuwe. In die overgangssituatie blijven enkele procedures vaak even liggen, die nog geregeld moeten worden. Dat is de situatie, waarin kwaadwillende lieden hun kansen zien en toeslaan. We zien dat overal in de wereld, ook in Europa, ook in Nederland.

Nog even die foto. De bank die leeg getrokken werd door corrupte officials ligt in de gloednieuwe Provinciehoofdstad Thohoyandou. Thohoyandou is genoemd naar één van de mythische voorouders van de huidige Vendakoning Toni Mphephu. Thohoyandou betekent letterlijk: kop van de olifant. En dat is ook de totem van de clan, waartoe Toni Mphephu behoort. Je moet daarbij bedenken, dat Vendaland grenst aan de noordelijke uitloper van het Krüger Wildpark. Vóór de opening van dat park in 1926, kwamen olifanten in Vendaland nog regelmatig voor.

Een door corruptie doortrokken ambtenarenapparaat weer op orde krijgen, dat is een immense taak. Hierbij staan in Vendaland twee machten tegenover elkaar. Aan de ene kant die van de traditionele koning Tony Mphephu van de Venda’s. Aan de andere kant de macht van de moderne president Cyril Ramaphosa van het moderne land Zuid-Afrika.

Tribalisme betekent stamsolidariteit door dik en dun. Zoals u weet is dat in veel Afrikaanse landen een struikelblok voor de politieke ontwikkeling. Van Jacob Zuma weet iedereen vanaf het begin, dat hij een Zulu is. Wat dat betreft lijkt het me een goed teken, dat het nauwelijks bekend is tot welk volk de huidige president van Zuid-Afrika behoort. Maar dat is in dit verband toch wel aardig. Cyril Ramaphosa is namelijk een Venda.

Zuidhorn, 23-11-2018